Kłótnie rodzeństwa: rozstrzygać, zostawić czy poprowadzić rozmowę?
Co wiemy: konflikt między rodzeństwem wiąże się z trudnościami dzieci
Metaanaliza Buist, Deković i Prinzie (2013) objęła 34 badania i 12 257 dzieci i nastolatków. Więcej ciepła, mniej konfliktów i mniej nierównego traktowania przez rodziców wiązało się z mniejszą liczbą trudności emocjonalnych i problemów z zachowaniem. To związek, a nie dowód przyczyny: nie wiemy, czy konflikty pogarszają samopoczucie, czy dziecko, któremu jest trudniej, częściej wchodzi w konflikty. Możliwe, że działa to w obie strony, ale te badania tego nie rozstrzygają.
Amerykańskie badanie Tucker i współpracowników (2013) objęło 3 599 dzieci i nastolatków w wieku do 17 lat. Te, które w ostatnim roku doświadczyły agresji ze strony rodzeństwa (fizycznej, słownej albo niszczenia rzeczy), miały więcej objawów złego samopoczucia. Autorzy podkreślają, że takiej agresji nie należy lekceważyć. Badanie sprawdzało, czy coś się w ogóle wydarzyło, a nie jak często, więc nie odróżnia pojedynczych przykrych słów od stałej przemocy. To także jest związek, nie dowód przyczyny.
Co jest obiecujące: rodzic prowadzi rozmowę, dzieci szukają rozwiązania
Najciekawsze wyniki dotyczą mediacji. Rodzic nie rozstrzyga, ale aktywnie prowadzi rozmowę: pilnuje zasad, dopytuje i podsumowuje, a rozwiązanie wymyślają dzieci. W badaniu z 2004 r. taka rozmowa trwała średnio około 8 minut.
- Siddiqui i Ross (2004): 48 kanadyjskich rodzin, młodsze z rodzeństwa w wieku 4-7 lat, starsze 6-10 lat, losowy przydział. Mamy po indywidualnym szkoleniu trwającym od godziny do półtorej (z filmem i odgrywaniem ról) potrafiły stosować mediację. W prowadzonej przez mamę rozmowie w laboratorium, około tydzień po szkoleniu, dzieci częściej mówiły o emocjach, a młodsze częściej podawały argumenty. Rozwiązanie częściej proponowały młodsze dzieci (7 rodzin wobec 1), a rzadziej mamy (1 wobec 8). Autorki same uznają krótki czas szkolenia za ograniczenie badania.
- Smith i Ross (2007): 48 kanadyjskich rodzin, dzieci w wieku 5-10 lat, losowy przydział. Według rodziców, którzy wiedzieli o szkoleniu, dzieci z grupy mediacji częściej szły na kompromis i same wpływały na to, jak kończy się spór. W obserwacji samodzielne rozmowy dzieci, bez rodzica, o powracających konfliktach były mniej negatywne, a dzieci lepiej znały punkt widzenia rodzeństwa. Efekty były jednak w większości małe, a według przeglądu Tucker i Finkelhora ogólna jakość relacji rodzeństwa się nie poprawiła.
Inne podejście sprawdzili Kennedy i Kramer (2008): w USA 95 rodzin, głównie białych i z klasy średniej, z dziećmi w wieku 4-8 lat, przydzielonych do programu albo do grupy oczekującej. Dzieci przez pięć sesji ćwiczyły z prowadzącymi radzenie sobie z emocjami i umiejętności społeczne. Według rodziców rzadziej trzeba je było uspokajać, a relacja poprawiła się bardziej niż w grupie oczekującej. W obserwacji przybyło zachowań pozytywnych, ale zachowań negatywnych nie ubyło istotnie.
Przegląd systematyczny Tucker i Finkelhora znalazł tylko 5 badań programów dla rodzeństwa w wieku szkolnym, w tym dwa opisane wyżej badania mediacji. Autorzy mówią o obiecujących wynikach, ale podkreślają potrzebę dalszych badań. Żadne z tych 5 badań nie dotyczyło rodziców szukających pomocy z powodu nasilonych konfliktów.
Czego nie wiemy
- Czy kłótni jest mniej. W badaniu z 2004 r. mamy zgłaszały w tygodniu po szkoleniu podobną liczbę konfliktów jak w grupie kontrolnej, a omawiany spór wracał podobnie często.
- Jak długo utrzymują się efekty. W badaniu z 2004 r. kontrola po miesiącu opierała się na ocenie mam, które wiedziały o szkoleniu, a autorki same zwracają uwagę, że mogło to wpłynąć na odpowiedzi. Przegląd nie wymienia kontroli po czasie w badaniu z 2007 r.
- Czy wyniki się potwierdzą. Oba badania mediacji pochodzą z jednego ośrodka.
- Czy wystarczy przeczytać instrukcję. W badaniach rodzice przechodzili szkolenie z osobą prowadzącą. Tego tekstu ani karty do druku nikt nie sprawdzał.
- Czy mediacja sprawdzi się w każdej rodzinie. Badano niewielkie grupy rodzin z Kanady, bez poważnych problemów; w badaniu z 2004 r. tylko mamy. Nie wiemy, jak wypadłoby to w Polsce.
- Co z dziećmi poniżej 4 lat. Te badania ich nie obejmowały.
- Który etap rozmowy ma największe znaczenie. Badania porównywały całe grupy, a nie poszczególne etapy.
Popularne mity
„Niech sami to załatwią, kłótnie są niegroźne.” Część sporów rzeczywiście da się zostawić, ale nie jako żelazną zasadę. Gdy jedno dziecko stale ustępuje, jest bite albo poniżane, „samodzielne załatwianie” może oznaczać, że wygrywa silniejsze.
„Rodzic musi rozstrzygnąć, kto ma rację.” Bywa, że nie wiemy, jak było, a wyrok może zostawić dziecko z poczuciem niesprawiedliwości (to Nasza obserwacja, nie wynik tych badań). Badania nad mediacją pokazują inną możliwość, ale nie dowodzą, że rozstrzyganie szkodzi.
Mediacja w 4 krokach: co możecie zrobić w domu
Siddiqui i Ross opisują mediację jako cztery etapy. Poniżej ich układ, a przykładowe zdania i rady są Naszą propozycją, nie cytatem z badań. Zaczynajcie, gdy emocje opadną: po bójce najpierw rozdzielcie dzieci i pozwólcie im ochłonąć.
- Zasady. „Każde mówi po kolei, bez wyzwisk i bez bicia. Ja nie będę decydować, kto ma rację. To Wy wymyślicie, co dalej. Zgadzacie się?”
- O co chodzi. Każde z dzieci mówi, co się stało. Powtórzcie własnymi słowami, bez oceny: „Czyli chodzi o to, kto buduje z klocków i kiedy”. Wskażcie też, w czym się zgadzają: „Oboje chcecie się dziś nimi bawić”.
- Czego chcesz i co czujesz. „Czego chcesz? Dlaczego to dla Ciebie ważne? Jak się z tym czujesz?” Potem: „Jak myślisz, co czuje siostra?”. W opisie tej metody to tutaj buduje się zrozumienie drugiej strony.
- Pomysły. „Co możemy zrobić, żeby było w porządku dla Was obojga?” Dzieci proponują, Wy pytacie: „Czy to Wam obojgu pasuje?”. Sprawdźcie pytaniem „co jeśli…?”, czy pomysł jest wykonalny. Pomysłu nie narzucajcie. Jeśli rozmowa utknie, można wrócić do niej później albo podsunąć coś do wyboru (to Nasza rada, nie część opisanej procedury).
Jak dostosować rozmowę do wieku
To Nasze praktyczne wskazówki, a nie wyniki badań: badania nie porównywały tych wersji między sobą.
| Wiek | Co z badań | Jak można to dostosować |
|---|---|---|
| Poniżej 4 lat | Te badania nie obejmowały tak małych dzieci | Więcej prowadzenia przez dorosłego: nazwanie emocji, dwa proste rozwiązania do wyboru |
| 4-7 lat | Młodsze z rodzeństwa miały w badaniu z 2004 r. 4-7 lat i częściej niż w grupie kontrolnej proponowały rozwiązanie | Krótkie zdania, po jednym pytaniu, rozmowa do kilku minut, wybór z pomysłów dzieci |
| 8-10 lat | Starsze z rodzeństwa miały w tym badaniu 6-10 lat; u nich tej różnicy nie było | Więcej samodzielności: dzieci same formułują zasadę na przyszłość, a Wy tylko pilnujecie rozmowy |
| Powyżej 10 lat | Te badania ich nie obejmowały | Możecie zaproponować rozmowę, ale też zostawić im więcej przestrzeni, o ile nie ma przemocy |
Rywalizacja i porównywanie
W metaanalizie z 2013 r. mniej nierównego traktowania wiązało się z mniejszą liczbą trudności dzieci (znowu: związek). Trudno w domu traktować wszystkich tak samo, bo dzieci są w różnym wieku i mają inne potrzeby. Można jednak unikać kilku rzeczy, które Naszym zdaniem mogą podsycać rywalizację (to praktyka, a nie wynik wymienionych badań):
- porównań typu „Twoja siostra w tym wieku już umiała”;
- stałych ról: „ten zdolny”, „ta grzeczna”, „ten awanturnik”;
- automatycznego „jesteś starszy, ustąp”;
- obwiniania tego, kto akurat pierwszy dał się przyłapać.
Gdy różnica w traktowaniu jest potrzebna, warto ją wyjaśnić: „Twój brat chodzi spać wcześniej, bo ma 5 lat, a nie dlatego, że bardziej go lubię”. Warto też znaleźć krótki czas sam na sam z każdym dzieckiem. To również Nasza rada, nie wynik tych badań.
Kiedy potraktować sprawę poważniej i szukać pomocy
Ta lista to Nasze praktyczne wskazówki, a nie narzędzie do oceny ani wynik wymienionych badań. Warto potraktować sprawę poważniej, gdy:
- jedno dziecko jest stale stroną pokrzywdzoną i boi się rodzeństwa;
- dochodzi do powtarzających się uderzeń, obrażeń, gróźb lub zamykania;
- stałym elementem są poniżanie, ośmieszanie albo niszczenie rzeczy;
- pojawia się dotykanie lub zachowania o charakterze seksualnym, których drugie dziecko nie chce;
- dziecko wyraźnie się zmienia: unika domu, gorzej śpi, wycofuje się. Może to mieć wiele przyczyn, dlatego warto porozmawiać o tym ze specjalistą.
W takiej sytuacji sama mediacja nie wystarczy. Badania obejmowały rodziny bez poważnych problemów, więc nie wiemy, czy przy przemocy pomaga, a rozmowa nie zapewnia dziecku bezpieczeństwa. Najpierw zadbajcie o bezpieczeństwo i przerwijcie agresję, potem porozmawiajcie z pediatrą albo z poradnią psychologiczno-pedagogiczną. Pomocą dla dorosłych jest też bezpłatny telefon Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę 800 100 100 (od poniedziałku do piątku, aktualne godziny na stronie 800100100.pl). Dzieci mogą same zadzwonić pod numer 116 111, czynny całą dobę. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia dzwońcie pod 112.
Najczęściej zadawane pytania
Czy kłótnie rodzeństwa są normalne?
Spory są częste. Agresja ze strony rodzeństwa w ostatnim roku wiązała się z gorszym samopoczuciem dzieci (Tucker i in. 2013; badanie nie mierzyło, jak często do niej dochodziło). Szczególnej uwagi wymaga sytuacja, w której jedno dziecko jest stale pokrzywdzone albo się boi.
Czy wtrącać się w kłótnie dzieci?
Nie zawsze trzeba. Przy agresji najpierw przerwijcie ją i zadbajcie o bezpieczeństwo. Gdy spór wraca, można spróbować mediacji: rodzic prowadzi rozmowę, a rozwiązanie wymyślają dzieci. W małych badaniach dało to obiecujące, krótkoterminowe wyniki w rodzinach bez poważnych problemów.
Jak rozstrzygnąć, kto ma rację?
Nie zawsze trzeba i nie zawsze się da, bo często nie wiemy, jak było. Można też przeprowadzić rozmowę w 4 krokach: zasady, o co chodzi, czego każde chce i co czuje, pomysły dzieci.
W jakim wieku dzieci badano mediację między rodzeństwem?
W badaniach brały w niej udział dzieci od 4 do około 10 lat. Młodszych ani nastolatków te badania nie obejmowały.
Kiedy kłótnie rodzeństwa wymagają pomocy specjalisty?
Gdy jedno dziecko boi się drugiego, gdy powtarzają się bicie, groźby lub poniżanie albo gdy dziecko wyraźnie się zmienia. Warto wtedy porozmawiać z pediatrą lub poradnią psychologiczno-pedagogiczną.
Źródła
- Buist K. L., Deković M., Prinzie P. (2013). Sibling relationship quality and psychopathology of children and adolescents: A meta-analysis. Clinical Psychology Review. doi.org/10.1016/j.cpr.2012.10.007
- Kennedy D. E., Kramer L. (2008). Improving Emotion Regulation and Sibling Relationship Quality: The More Fun With Sisters and Brothers Program. Family Relations. doi.org/10.1111/j.1741-3729.2008.00523.x
- Siddiqui A., Ross H. (2004). Mediation as a Method of Parent Intervention in Children's Disputes. Journal of Family Psychology. doi.org/10.1037/0893-3200.18.1.147
- Smith J., Ross H. (2007). Training Parents to Mediate Sibling Disputes Affects Children's Negotiation and Conflict Understanding. Child Development. doi.org/10.1111/j.1467-8624.2007.01033.x
- Tucker C. J., Finkelhor D. (2017, wydanie internetowe 2015). The State of Interventions for Sibling Conflict and Aggression: A Systematic Review. Trauma, Violence, & Abuse. doi.org/10.1177/1524838015622438
- Tucker C. J., Finkelhor D., Turner H., Shattuck A. (2013). Association of Sibling Aggression With Child and Adolescent Mental Health. Pediatrics. doi.org/10.1542/peds.2012-3801
